Blog door: Lieve Smeets, senior adviseur & communicatiestrateeg bij Hooghiemstra & Partners
Vervelend hè, al die spammailtjes van rijke weduwes, je AntiVirus (die je niet hebt) of je buitenlandse bank. Je hebt geen idee hoe je e-mailadres steeds in deze lijsten terechtkomt. Hoewel niemand erop staat te wachten dat zijn persoonlijke informatie zomaar op straat komt te liggen, ondernemen veel burgers weinig tot geen actie om dit te voorkomen. Dit fenomeen staat beter bekend als de privacy paradox. Wat is het precies en hoe kan dit leiden tot privacy-cynisme? Daarover vertelt onze collega Lieve Smeets meer in deze blog.
Voor verontrustend nieuws over privacy hoef je niet ver te zoeken. Een aantal nieuwskoppen van de afgelopen maanden maken dat snel duidelijk: AI-tools van Big Tech die naaktbeelden kunnen genereren¹, experts die waarschuwen over de risico’s van populaire menstruatie-apps², en grote datalekken bij Odido³, de gemeente Epe⁴, Basic-Fit⁵ en Rituals.⁶ Vraag even rond en de meeste personen zullen niet enthousiast reageren op dit soort ontwikkelingen, waarschuwingen en incidenten. Tegelijkertijd overheerst bij velen een gevoel van onmacht. Want je bent het er niet mee eens, maar je voelt je als individu machteloos tegenover de koers van grote organisaties. En je data liggen “nu toch al op straat”, dus wat kan je daar nog aan doen?
Angst, maar geen actie
Het is een bekend patroon. Burgers hechten waarde aan hun privacy en willen dat de overheid, maar ook commerciële partijen in binnen- en buitenland, rechtvaardig omgaan met hun gegevens. Men maakt zich zorgen over technologische ontwikkelingen en wat er achter de schermen met hun informatie gebeurt. Tegelijkertijd vinden mensen – in meer of mindere mate – technologie, social media, berichtenapps en online winkelen ook verrekte handig. Nog nooit konden we met zo weinig moeite het sociale leven van iemand aan de andere kant van de wereld volgen, met elkaar in contact treden en blijven, of op basis van onze gezondheidsgegevens een algoritme voorspellingen laten doen.
Dat voordeel weegt voor veel mensen vaak zwaarder dan de mogelijke bezwaren die bestaan over onrechtmatig gebruik van gegevens. Een vinkje is zo gezet, een algemene voorwaarde zo geaccepteerd. Wie weigert, kan niet meedoen met een online vergadering of groepschat. Angst, bezorgdheid of twijfels over het gebruik van persoonlijke data leiden in de praktijk niet automatisch tot tegenacties. Dit wordt ook wel de ‘privacy paradox‘ genoemd.
Geen nieuwe fenomeen
De privacy paradox is niet iets van de laatste tijd, maar wordt al jaren bestudeerd.⁷ Onderzoekers oordelen verschillend over het bestaan van deze paradox (wat weer een interessante paradox op zich is).⁸ Studies die bevestigen dat personen zich zorgen maken over hun gegevens, maar ook enigszins roekeloos omgaan met hun persoonlijke gegevens, vinden een uitleg in bijvoorbeeld de privacy calculus theorie.⁹ Deze theorie gaat ervanuit dat personen altijd hun persoonlijke voordeel proberen te maximaliseren. De mens maakt een kosten-batenanalyse; en als deze afweging leidt tot een groter voordeel wanneer persoonsgegevens worden gedeeld, dan is dat de meest optimale situatie.
Personen kunnen zich de voordelen van gegevensdeling makkelijk voorstellen en worden hier soms zelfs mee gelokt. Een kortingscode van 50 euro staat dan tegenover het invullen van ‘alleen’ een e-mailadres, en voor velen is die kosten-batenafweging snel gemaakt. Het is de vraag in hoeverre mensen deze analyse goed kunnen of willen maken. Wie de risico’s niet kent, ziet alleen de voordelen. En in veel gevallen overheerst het tevreden gevoel op korte termijn van efficiëntie, snelheid of gemak; niet het gevaar op bijvoorbeeld het stelen van gegevens, spam of identiteitsfraude.
‘Big Brother is watching you’
Maar die lusten worden soms ingehaald door de lasten. Dong Zhang promoveerde in januari 2026 op het onderwerp ‘perceived surveillance’: het gevoel dat je op het internet in de gaten wordt gehouden.¹⁰ Denk hierbij aan gepersonaliseerde advertenties op allerlei websites nadat je één keer hebt gezocht naar een nieuwe droger, spijkerbroek of telefoon. Dit roept het gevoel op dat jouw online voetstappen worden gevolgd en je internetgedrag in de gaten wordt gehouden. Zhang concludeerde in haar onderzoek dat hoe meer personen het idee hebben dat ze worden gesurveilleerd, hoe groter de kans is dat ze acties ondernemen om dit gevoel te onderscheppen.¹¹ Maar tegelijkertijd merkte ze ook op dat privacy-cynisme groeide in onderzoeken waarin personen zagen welk profiel Google over hen had gecreëerd. In fictieve cases werd deze link niet gelegd: waarschijnlijk omdat deze voorbeelden verder van hun bed stonden.
Privacy-cynisme is een coping mechanisme dat wordt gekenmerkt door gevoelens van hopeloosheid en frustratie, waaruit verwaarlozing van gegevensbescherming volgt.¹² “Het maakt niet uit wat ik doe, want ik heb toch geen controle over mijn gegevens.” Daarmee rationaliseren internetgebruikers hun (roekeloze) online gedrag. Ze weten dat iets niet pluis is, maar voelen te veel onmacht om er ook daadwerkelijk iets tegen te doen. Uit onderzoek van Hoffman blijkt dat onzekerheid, machteloosheid en mistrust in sommige gevallen zelfs leidde tot ‘resignation’, oftewel acceptatie van en berusting in een ongewenste situatie.¹³ Eén van de deelnemers aan haar onderzoek is zelfs van mening dat je alleen van je digitale voetdruk afkomt als je je spullen pakt en hoog in de bergen gaat wonen.
Wat kun je wél doen?
Hoe cynisch sommige mensen ook zijn, de macht over je privacy ligt echt niet alleen maar buiten je eigen cirkel van invloed. Uit onderzoek blijkt dat burgers meer vertrouwen hebben in een bedrijf dat op een verantwoordelijke manier omgaat met persoonsgegevens en een transparant beleid voeren.¹⁴ De vertrouwensband is dan groter, maar burgers moeten het ook durven om organisaties die met de pet naar privacy gooien links te laten liggen. En er zijn veel laagdrempelige stappen die je zelf kan zetten. Beoordeel zorgvuldig welke informatie je over jezelf op het internet deelt, pas cookie-instellingen aan en doe onderzoek naar de apps en software waaraan je je persoonsgegevens toevertrouwt. Een kleine stap voor de mens, kan een grote stap voor zijn privacy betekenen.
Photo credit: Jamillah Knowles & Reset.Tech Australia / https://betterimagesofai.org / https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
¹ https://www.nu.nl/tech/6389619/ai-chatbot-grok-van-elon-musk-moet-in-nederland-stoppen-met-uitkleedfunctie.html.
² https://vu.nl/nl/nieuws/2026/de-beloftes-en-schaduwkanten-van-populaire-menstruatie-apps.
³ https://www.nu.nl/economie/6393559/al-ruim-350000-mensen-doen-mee-aan-massaclaim-tegen-odido-na-datalek.html.
⁴ https://www.epe.nl/meer-duidelijkheid-over-gestolen-persoonsgegevens-bij-gemeente-epe.
⁵ https://nos.nl/artikel/2610253-gegevens-200-000-leden-basic-fit-gelekt-ook-bij-booking-klantgegevens-gestolen.
⁶ https://www.metronieuws.nl/lifestyle/tech/2026/04/rituals-klantgegevens-gehackt-phishing-risico-br/
⁷ Brown B. (2001). Studying the internet experience. HP laboratories technical report HPL, 49. https://www.hpl.hp.com/techreports/2001/HPL-2001-49.pdf.
⁸ Zo is de paradox volgens Solove slechts een mythe. Zie Solove, D. J. (2021). The Myth of the Privacy Paradox. George Washington Law Review 1. https://scholarship.law.gwu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2738&context=faculty_publications.
⁹ Lee, H., Park, H., & Kim, J. (2013). Why do people share their context information on Social Network Services? A qualitative study and an experimental study on users’ behavior of balancing perceived benefit and risk. International Journal of Human-Computer Studies, 71, 826-877. http://dx.doi.org/10.1016/j.ijhcs.2013.01.005.
¹⁰ Zhang, D. (2026). Feeling watched: Understanding triggers of and responses to perceived surveillance in digital technologies Er werd al eerder onderzoek gedaan naar ‘perceived surveillance’, bijvoorbeeld door Farman et al. In 2020. Zie Farman, L., Comello, M. L., & (Nori), & Edwards, J. R. (2020). Are consumers put off by retargeted ads on social media? Evidence for perceptions of marketing surveillance and decreased ad effectiveness. Journal of Broadcasting & Electronic Media, 64(2), 298– 319. https://doi.org/10.1080/08838151.2020.1767292.
¹¹ Zhang, D. (2026). Feeling watched: Understanding triggers of and responses to perceived surveillance in digital technologies..
¹² Hoffmann, C. P., Lutz, C., & Ranzini, G. (2016). Privacy Cynicism: A new Approach to the Privacy Paradox. Cyberpsychology: Journal of Psychosocial Research on Cyberspace, 10(4), Article 7. https://doi.org/10.5817/CP2016-4-7.
¹³ Idem.
¹⁴ Yadav, T, Kala, K., Kolachina, R., Kanneganti, M. & Pasupuleti, S. (2024). Data Privacy Concerns and their Impact on Consumer Trust in Digital Marketing. International Journal of Scientific Research in Engineering and Management, 08. 1-7.