Blog door: Lieve Smeets, senior adviseur & communicatiestrateeg bij Hooghiemstra & Partners

Vervelend hè, al die spammailtjes van rijke weduwes, je AntiVirus (die je niet hebt) of je buitenlandse bank. Je hebt geen idee hoe je e-mailadres steeds in deze lijsten terechtkomt. Hoewel niemand erop staat te wachten dat zijn persoonlijke informatie zomaar op straat komt te liggen, ondernemen veel burgers weinig tot geen actie om dit te voorkomen. Dit fenomeen staat beter bekend als de privacy paradox. Wat is het precies en hoe kan dit leiden tot privacy-cynisme? Daarover vertelt onze collega Lieve Smeets meer in deze blog.

Voor verontrustend nieuws over privacy hoef je niet ver te zoeken. Een aantal nieuwskoppen van de afgelopen maanden maken dat snel duidelijk: AI-tools van Big Tech die naaktbeelden kunnen genereren¹, experts die waarschuwen over de risico’s van populaire menstruatie-apps², en grote datalekken bij Odido³, de gemeente Epe⁴, Basic-Fit⁵ en Rituals.⁶ Vraag even rond en de meeste personen zullen niet enthousiast reageren op dit soort ontwikkelingen, waarschuwingen en incidenten. Tegelijkertijd overheerst bij velen een gevoel van onmacht. Want je bent het er niet mee eens, maar je voelt je als individu machteloos tegenover de koers van grote organisaties. En je data liggen “nu toch al op straat”, dus wat kan je daar nog aan doen?

Angst, maar geen actie

Het is een bekend patroon. Burgers hechten waarde aan hun privacy en willen dat de overheid, maar ook commerciële partijen in binnen- en buitenland, rechtvaardig omgaan met hun gegevens. Men maakt zich zorgen over technologische ontwikkelingen en wat er achter de schermen met hun informatie gebeurt. Tegelijkertijd vinden mensen – in meer of mindere mate – technologie, social media, berichtenapps en online winkelen ook verrekte handig. Nog nooit konden we met zo weinig moeite het sociale leven van iemand aan de andere kant van de wereld volgen, met elkaar in contact treden en blijven, of op basis van onze gezondheidsgegevens een algoritme voorspellingen laten doen.

Dat voordeel weegt voor veel mensen vaak zwaarder dan de mogelijke bezwaren die bestaan over onrechtmatig gebruik van gegevens. Een vinkje is zo gezet, een algemene voorwaarde zo geaccepteerd. Wie weigert, kan niet meedoen met een online vergadering of groepschat. Angst, bezorgdheid of twijfels over het gebruik van persoonlijke data leiden in de praktijk niet automatisch tot tegenacties. Dit wordt ook wel de ‘privacy paradox‘ genoemd.

Geen nieuwe fenomeen

De privacy paradox is niet iets van de laatste tijd, maar wordt al jaren bestudeerd.⁷ Onderzoekers oordelen verschillend over het bestaan van deze paradox (wat weer een interessante paradox op zich is).⁸ Studies die bevestigen dat personen zich zorgen maken over hun gegevens, maar ook enigszins roekeloos omgaan met hun persoonlijke gegevens, vinden een uitleg in bijvoorbeeld de privacy calculus theorie.⁹ Deze theorie gaat ervanuit dat personen altijd hun persoonlijke voordeel proberen te maximaliseren. De mens maakt een kosten-batenanalyse; en als deze afweging leidt tot een groter voordeel wanneer persoonsgegevens worden gedeeld, dan is dat de meest optimale situatie.

Personen kunnen zich de voordelen van gegevensdeling makkelijk voorstellen en worden hier soms zelfs mee gelokt. Een kortingscode van 50 euro staat dan tegenover het invullen van ‘alleen’ een e-mailadres, en voor velen is die kosten-batenafweging snel gemaakt. Het is de vraag in hoeverre mensen deze analyse goed kunnen of willen maken. Wie de risico’s niet kent, ziet alleen de voordelen. En in veel gevallen overheerst het tevreden gevoel op korte termijn van efficiëntie, snelheid of gemak; niet het gevaar op bijvoorbeeld het stelen van gegevens, spam of identiteitsfraude.

‘Big Brother is watching you’

Maar die lusten worden soms ingehaald door de lasten. Dong Zhang promoveerde in januari 2026 op het onderwerp ‘perceived surveillance’: het gevoel dat je op het internet in de gaten wordt gehouden.¹⁰ Denk hierbij aan gepersonaliseerde advertenties op allerlei websites nadat je één keer hebt gezocht naar een nieuwe droger, spijkerbroek of telefoon. Dit roept het gevoel op dat jouw online voetstappen worden gevolgd en je internetgedrag in de gaten wordt gehouden. Zhang concludeerde in haar onderzoek dat hoe meer personen het idee hebben dat ze worden gesurveilleerd, hoe groter de kans is dat ze acties ondernemen om dit gevoel te onderscheppen.¹¹ Maar tegelijkertijd merkte ze ook op dat privacy-cynisme groeide in onderzoeken waarin personen zagen welk profiel Google over hen had gecreëerd. In fictieve cases werd deze link niet gelegd: waarschijnlijk omdat deze voorbeelden verder van hun bed stonden.

Privacy-cynisme is een coping mechanisme dat wordt gekenmerkt door gevoelens van hopeloosheid en frustratie, waaruit verwaarlozing van gegevensbescherming volgt.¹² “Het maakt niet uit wat ik doe, want ik heb toch geen controle over mijn gegevens.” Daarmee rationaliseren internetgebruikers hun (roekeloze) online gedrag. Ze weten dat iets niet pluis is, maar voelen te veel onmacht om er ook daadwerkelijk iets tegen te doen. Uit onderzoek van Hoffman blijkt dat onzekerheid, machteloosheid en mistrust in sommige gevallen zelfs leidde tot ‘resignation’, oftewel acceptatie van en berusting in een ongewenste situatie.¹³ Eén van de deelnemers aan haar onderzoek is zelfs van mening dat je alleen van je digitale voetdruk afkomt als je je spullen pakt en hoog in de bergen gaat wonen.

Wat kun je wél doen?

Hoe cynisch sommige mensen ook zijn, de macht over je privacy ligt echt niet alleen maar buiten je eigen cirkel van invloed. Uit onderzoek blijkt dat burgers meer vertrouwen hebben in een bedrijf dat op een verantwoordelijke manier omgaat met persoonsgegevens en een transparant beleid voeren.¹⁴ De vertrouwensband is dan groter, maar burgers moeten het ook durven om organisaties die met de pet naar privacy gooien links te laten liggen. En er zijn veel laagdrempelige stappen die je zelf kan zetten. Beoordeel zorgvuldig welke informatie je over jezelf op het internet deelt, pas cookie-instellingen aan en doe onderzoek naar de apps en software waaraan je je persoonsgegevens toevertrouwt. Een kleine stap voor de mens, kan een grote stap voor zijn privacy betekenen.

Photo credit: Jamillah Knowles & Reset.Tech Australia / https://betterimagesofai.org / https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/

¹ https://www.nu.nl/tech/6389619/ai-chatbot-grok-van-elon-musk-moet-in-nederland-stoppen-met-uitkleedfunctie.html.
² https://vu.nl/nl/nieuws/2026/de-beloftes-en-schaduwkanten-van-populaire-menstruatie-apps.
³ https://www.nu.nl/economie/6393559/al-ruim-350000-mensen-doen-mee-aan-massaclaim-tegen-odido-na-datalek.html.
⁴ https://www.epe.nl/meer-duidelijkheid-over-gestolen-persoonsgegevens-bij-gemeente-epe.
⁵ https://nos.nl/artikel/2610253-gegevens-200-000-leden-basic-fit-gelekt-ook-bij-booking-klantgegevens-gestolen.
⁶ https://www.metronieuws.nl/lifestyle/tech/2026/04/rituals-klantgegevens-gehackt-phishing-risico-br/
⁷ Brown B. (2001). Studying the internet experience. HP laboratories technical report HPL, 49. https://www.hpl.hp.com/techreports/2001/HPL-2001-49.pdf.
⁸ Zo is de paradox volgens Solove slechts een mythe. Zie Solove, D. J. (2021). The Myth of the Privacy Paradox. George Washington Law Review 1. https://scholarship.law.gwu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2738&context=faculty_publications.
⁹ Lee, H., Park, H., & Kim, J. (2013). Why do people share their context information on Social Network Services? A qualitative study and an experimental study on users’ behavior of balancing perceived benefit and risk. International Journal of Human-Computer Studies, 71, 826-877. http://dx.doi.org/10.1016/j.ijhcs.2013.01.005.
¹⁰ Zhang, D. (2026). Feeling watched: Understanding triggers of and responses to perceived surveillance in digital technologies Er werd al eerder onderzoek gedaan naar ‘perceived surveillance’, bijvoorbeeld door Farman et al. In 2020. Zie Farman, L., Comello, M. L., & (Nori), & Edwards, J. R. (2020). Are consumers put off by retargeted ads on social media? Evidence for perceptions of marketing surveillance and decreased ad effectiveness. Journal of Broadcasting & Electronic Media, 64(2), 298– 319. https://doi.org/10.1080/08838151.2020.1767292.
¹¹ Zhang, D. (2026). Feeling watched: Understanding triggers of and responses to perceived surveillance in digital technologies..
¹² Hoffmann, C. P., Lutz, C., & Ranzini, G. (2016). Privacy Cynicism: A new Approach to the Privacy Paradox. Cyberpsychology: Journal of Psychosocial Research on Cyberspace, 10(4), Article 7. https://doi.org/10.5817/CP2016-4-7.
¹³ Idem.
¹⁴ Yadav, T, Kala, K., Kolachina, R., Kanneganti, M. & Pasupuleti, S. (2024). Data Privacy Concerns and their Impact on Consumer Trust in Digital Marketing. International Journal of Scientific Research in Engineering and Management, 08. 1-7.

Blog door: Judith Zoë Blijden, senior adviseur bij Hooghiemstra & Partners

Kwetsbaarheid gaat ons allemaal aan in de digitale samenleving. In dit blog bespreek ik het thema kwetsbaarheid: wat is het?

Je wil toch het beste voor je kind?

Misschien ken je hem wel, deze bekende waargebeurde “anekdote” over privacy: een vader loopt boos een supermarkt binnen. Zijn minderjarige dochter heeft kortingsbonnen gekregen voor babykleding. Woedend vraagt hij de supermarkt waarom zij in hemelsnaam deze bonnen ontvangt. Later komt hij erachter dat zijn dochter zwanger is. Wat is hier gebeurd?

Op basis van consumentendata berekende Target, een grote supermarktketen in de Verenigde Staten, de kans dat iemand zwanger was en in welke fase van haar zwangerschap de vrouw zich bevond.¹ Dit soort informatie is goud waard voor commerciële partijen, omdat ouders één van de belangrijkste consumentengroepen zijn. Ouders willen namelijk het beste voor hun kinderen. Deze wens wordt vertaald in wat zij kopen, zoals luiers van goede kwaliteit. Daarnaast zijn mensen gewoontedieren. Door met kortingsbonnen in te spelen op die zwakke plek, wordt de consument bepaald gedrag aangeleerd. Wie eenmaal gewend is luiers te kopen in een bepaalde supermarkt zal namelijk sterk geneigd zijn daar regelmatig terug te komen, en de kinderen nemen dit gedrag ook weer over.

Traditionele opvattingen van kwetsbaarheid

Bij ‘kwetsbare groepen’ wordt al snel gedacht aan ‘traditionele’ kwetsbare groepen, zoals kinderen of mensen met een beperking. Hierbij wordt (impliciet) vaak gedacht dat deze kwetsbaarheid statisch is en vooral te maken heeft met de mensen in de groepen zelf. Bijvoorbeeld door het jonge brein van kinderen dat nog niet in staat is goed geïnformeerde keuzes te maken of de visuele beperking van een persoon, waardoor diegene (zonder hulpmiddelen) geen tekst kan lezen. De kwetsbaarheid van deze groepen komt deels voort uit persoonlijke kenmerken die niet permanent hoeven te zijn. Zo worden kinderen vanzelf volwassen en kan ook op latere leeftijd je zicht achteruitgaan. De kwetsbaarheid ontstaat niet doordat een lichaam met een bepaald kenmerk bestaat, maar wanneer een persoon in contact komt met een omgeving die niet is ontworpen voor deze persoon. Zo kan een visuele beperking in onze samenleving leiden tot kwetsbaarheid, wanneer we verwachten dat iedereen een bepaalde tekst kan lezen.

Kwetsbaar zijn betekent dat er een redelijke kans bestaat dat jou potentieel schade kan worden toegebracht, bijvoorbeeld in de vorm van uitbuiting, uitsluiting of discriminatie.

Meer kwetsbaarheid in een digitale wereld

Vaak ligt bovendien de focus op gegevens die tot personen herleidbaar zijn (‘persoonsgegevens’), en minder op data over ‘het collectief’. Terwijl dit zeker minstens zo belangrijk is. In een digitale samenleving moet bij kwetsbaarheid verder worden gekeken dan alleen de individuen en traditionele groepen. Door de grote hoeveelheid data kunnen mensen veel geraffineerder worden geprofileerd. Dat kan zijn om ons reclame te sturen, maar ook om ons diensten wel of niet te verlenen.

Informatie over hoe groepen mensen zich gedragen in bepaalde omstandigheden maakt diezelfde groepen dus vatbaar voor beïnvloeding. Bijvoorbeeld hoe zwangere vrouwen zich gedragen (zie de Target-anekdote), maar ook het recente onderzoek van Radar en Investico waaruit bleek dat 20 online drogisterijen en webshops, waaronder Etos, Trekpleister, Kruidvat, Flink, DA en Bol.com, gevoelige gegevens² van bezoekers doorgeven aan Google.³ Of 16-jarige meisjes die graag naar K-pop luisteren en vervolgens advertenties krijgen voor Koreaanse make-up en vlogs van vrouwen die afreizen naar Korea voor plastische chirurgie.⁴ Dit maakt dat mensen op verschillende kenmerken kunnen worden gegroepeerd, kenmerken die in een wereld minder zichtbaar waren als groepskenmerken. Voorheen kon dit vooral op duidelijk zichtbare kenmerken in de fysieke leefwereld, zoals leeftijd of gender. Nu zijn er talrijke opties door patronen te herkennen in de digitale sporen die wij allemaal achterlaten en deze kennis vervolgens in voor doeleinden waar we ons niet altijd in kunnen vinden.

Europees perspectief

In steeds meer Europese wetgeving die zich bezighoudt met de rol van technologie en data is er aandacht voor de impact op kwetsbare groepen. Zo zullen organisaties die verplicht zijn om een zogenoemd fundamental rights impact assessment uit te voeren, specifiek de impact van het AI-systeem op kwetsbare groepen in kaart moeten brengen. Ook in de AVG wordt het begrip ‘kwetsbare personen’ enkele keren genoemd. Een volledige, consistente invulling van wie wanneer kwetsbaar is, ontbreekt echter. Wel biedt de Article 29 Working Party (WP29), de voorganger van de European Data Protection Board (EDPB), een belangrijk aanknopingspunt.⁵

De EDPB noemt als belangrijkste indicator voor het vaststellen van individuele kwetsbaarheid de machtsongelijkheid tussen een persoon (betrokkene) en degene die zijn gegevens gebruikt (verwerkingsverantwoordelijke). Dit houdt naar mijn idee al beter rekening met het punt dat kwetsbaarheid geen eigenschap is van een persoon, maar ontstaat in de wisselwerking tussen persoon, de relatie tot anderen en de context.

Uit de literatuur blijkt dat bij het beoordelen van een machtsverhouding verschillende aspecten relevant zijn: persoonlijke kenmerken (zoals leeftijd of beperking), relationele factoren (de ongelijkheid tussen betrokkene en verwerkingsverantwoordelijke) en structurele omstandigheden (historische en sociale context).Deze benadering zou naar mijn idee directe gevolgen moeten hebben voor beleid en wetgeving: een statische lijst van ‘kwetsbare groepen’ schiet tekort. Beleidsmakers en juristen zullen per situatie moeten beoordelen of en hoe kwetsbaarheid ontstaat en instrumenten daarop moeten afstemmen, bijvoorbeeld aan de hand van het toetsen van (algoritmische) bias samen met kwalitatief onderzoek.

Meer weten over kwetsbaarheid en gegevensbescherming?

Judith interviewde dr. Gianclaudio Malgieri, associate professor Law and Technology bij de Universiteit van Leiden over dit onderwerp in haar podcast The Digital Period. Luister naar de aflevering op Spotify of Apple Podcast.

Photo credit: Yutong Liu & Kingston School of Art / https://betterimagesofai.org / https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/

¹ https://www.nytimes.com/2012/02/19/magazine/shopping-habits.html?pagewanted=1&_r=1&hp
² Overigens betwisten DA, Albert Heijn en Etos dat er sprake is van bijzondere persoonsgegevens. Wonderlijk genoeg zijn zij van mening dat het kopen van een zwangerschapstest hen niet per definitie iets over iemands gezondheid, omdat het product ook voor een ander bedoeld kan zijn.
³ https://radar.avrotros.nl/artikel/online-drogisterijen-en-webshops-delen-gevoelige-gezondheidsdata-met-big-tech-62391
⁴ Flawless: Lessons in Looks and Culture from the K-Beauty Capital door Elise Hu, 2023.
⁵ Aritcle 29 Working Party, Guidelines on Data Protection Impact Assessment (DPIA) and determining whether processing is “likely to result in a high risk” for the purposes of Regulation 2016/679, WP 248 rev.01, 10.
⁶ Zie o.a. het recente rapport van de Staatscommissie tegen Discriminatie en Racisme ‘Principes voor profilering’, mei 2026 en het essay ‘Toegankelijk. Toch?’ van de Nederlandse school voor openbaar bestuur.